İngiliz besteci Elizabeth Poston'ın (*) BBC radyo yayınları vasıtasıyla müzikal savaş kodları gönderdiğine dair kanıtlar aslında oldukça az. Peki o dönem müttefiklerle iletişim kurma yöntemi yaygın mıydı? BBC klasik müzik dergisi yazarı Christopher Lambton bu konudaki ipuçlarını inceleyerek aşağıdaki makaleyi kaleme aldı.

Elizabeth Poston kimdir? Besteci, editör... ve gizli ajan

Elizabeth Poston'ı pek çok kişi tanımaz aslında. Tanıyanlar, en ünlü bestesi ‘Jesus Christ the Apple Tree’yi hatırlayabilir veya adını Penguin Book of Carols'ın editörü olarak da tanıyabilir.

Ancak II. Dünya Savaşı sırası BBC'nin müzik departmanı örtüsü altında çalışan bu zarif ve sofistike besteci, Avrupa genelindeki direniş gruplarına hayatî mesajlar göndermekten sorumlu bir gizli ajandı. Onun himayesi altında, BBC'nin yurtdışı servisleri, gizli mesajı yalnızca koda sahip olanlar tarafından çözülebilen hassas müzik parçaları yayınladı. Churchill'in doğrudan emirleri olarak, Bush House'un derinliklerinde yalnız çalışan biriydi. Tek bir hata, en iyi ihtimalle görevi mahvedebilir veya operasyona katılanların ölümüne yol açabilirdi. Ama Poston, ne o yıllarda, ne de sonra savaş günlerinde neler yaptığını hiç kimseye anlatmadı.

Devlet sırlarını korumak

Gerçek mi, uydurma mı? II. Dünya Savaşı yılları sıradan insanların olağanüstü şeyler yaptığı bir dönemdi ve çoğunun yaptıkları şeyler hakkında konuşmaları yasaktı. Ketum biri olarak tanınan Poston ise Resmi Sırlar Yasası'nın şartlarına uymakta zorluk çekmedi. Hatta, hayatının geri kalanında dahi savaş zamanı neler yaptıklarına dair neredeyse hiçbir şey anlatmadı. Sadece kendi yaptığı bir-iki gizli yorum sayesinde, ulusal öneme sahip bir işte çalıştığı sonradan anlaşıldı.

Elizabeth Poston... BBC'de bir kariyer

Maalesef elimizde çok az somut kanıt var. Poston'ın Caversham'daki BBC arşivlerindeki kişisel dosyası artık mevcut değil, 5 Kasım 1940'ta o zamanlar 'yurtdışı müzik direktörü' olan Kenneth Wright'ın asistanı olarak kuruma katıldığını biliyoruz. Departman o dönem hızlı büyüdü. İçerdeki personel atamaları şaşırtıcı bir hızla değişti. Lennox Berkeley ve Arthur Bliss gibi meslektaşlarıyla birlikte çalışan Poston, 1943'te Bush House'da Avrupa müzik sorumlusu (EMS) olarak atanmadan önce birkaç kez terfi etti.

Şifreli mesajlara dair kanıtlar

Gizli çalışmalara dair resmî bir kayıt bulunmamaktadır. Bunu ilk olarak, o zamanlar Kraliçe'nin müzik ustası olan Malcolm Williamson'ın 1991 yılında Musical Times'a verdiği bir röportajda duymuştum. Williamson, EM Forster'ın çocukluk evi ve Howard's End'in modeli olan Stevenage'deki Rook's Nest House'un sahibi olarak Poston'ın yerini almıştı. Dr. Williamson burada, el yazısıyla yazılmış etiketlere sahip büyük bir yığın eski gramofon plâğı keşfetti. Kayıtların, Poston'ın savaş sırasında şifreli mesajlar göndermek için düzenlediği eski İngiliz müziklerinden oluştuğunu iddia etti.

Bir diğer referans ise, Stevenage'de yaşayan Margaret Ashby'nin "Forster Country" adlı eserinde bulunmaktadır. Bu büyüleyici yerel çalışma, Poston'a ayrılmış bölümler içeriyor ve şu gibi pasajlar yer alıyordu: "Gizli serviste çalıştı, Churchill'in ortaya attığı düşünülen bir fikri uyguladı; bu fikir doğrultusunda gramofon plâkları, Avrupa'daki direniş hareketlerine şifreli mesajlar iletmek için kullanıldı..."

Elizabeth Poston mesajlar hakkında neler anlatmıştı?

Poston'ın ölüm ilanlarında gizli savaş çalışmalarına yapılan kısa atıflar, açıkça onun açıklamaya hazır olduğu şeylerle sınırlıydı. Poston'ın vasiyetini yerine getiren Simon Campion, "parlak bir yaz günü nadir görülen bir samimiyetle hayatından bahsederken" cevaba çok yaklaşmıştı. "Savaş konusuna geldik ve bana kodlardan bahsettiği anda aptalca bir soruyla sözünü kestim; 'nasıl çalışıyordu' diye sordum, 'bu gizli' diyerek beni tersledi". Konu değişti ve o an kayboldu’. BBC Radio 4'te yayınlanan Tinker Tailor Composer Spy adlı son programda Ashby, Poston'ın bir keresinde müzik kod sisteminin, gramofon iğnesinin plâk üzerindeki bir noktaya yerleştirilmesini gerektirdiğini söylediğini, bunun da bir zamanlar mühendisler için tanıdık bir beceri olduğunu açıklamıştı. Plâklar, müziğin başlangıç noktasını gösteren çinigraf ile işaretlenirdi ancak Poston, altta yatan mesajlar hakkında daha fazla bilgi vermedi.

Gizli mesajlar ve BBC

Poston gizemli biri olabilir ancak BBC'nin büyük ölçüde Churchill'in "ve şimdi Avrupa'yı ateşe verin" talimatıyla kurduğu Özel Operasyonlar Dairesi tarafından başlatılan çok çeşitli gizli iletişimlere dahil olduğu şüphesizdir. Savaşların uydu video telefonlarıyla bildirildiği günümüzde radyonun eski önemini hayal etmesi zor olabilir. İşgal altındaki ülkelerde gizlice dinleyen sıradan insanlar için Londra'dan gelen programlar (mesajlar) özgür Avrupa umudunu, neler olup bittiğini öğrenmenin güvenilir tek yoluydu. Direnişte olanlar için, kamu yayınları özel bir mesaj eklemek için ideal bir fırsat sunuyordu.

İşitsel kod nasıl çalışıyordu?

Çoğu şifreleme müziğe değil, kelimelere dayanıyordu. Örneğin, “Radio Padre” lâkaplı Canon Selby Wright’ın metinleri yayınlanmadan önce hem sansürden geçmesi hem de şifrelenmesi gerektiği için stüdyoya her zaman geç ulaşıyordu. BBC’nin Fransızca servisi, kayıp kişilerle ilgili gerçek aile soruları arasına sık sık tuhaf gizli mesajlar saklanan bir sistem geliştirdi.

Müzik konusuna gelince, eleştirmenler, müzik kodlama fikrini hantal ve güvenilmez olduğu gerekçesiyle sık sık alaya aldı ancak Fransızların, Belçikalıların, Çeklerin ve Polonyalıların Londra'dan mesaj göndermek için müzik kullandığına dair elimizde bazı kanıtlar var. Besteci Francis Chagrin'in, Fransızca program Les Français parlent aux Français için 'Babar Fil'in şifreli bir versiyonunu bestelediği düşünülüyor. Savaşın başlamasından itibaren programın müzik danışmanı ve bestecisi olan Chagrin, 1948'de Fransız hükümeti tarafından madalyayla ödüllendirilmişti. Neden? Elbette orkestrasyona yaptığı hizmetlerden dolayı değil!

Belçikalıların Radio des Beaux Arts adlı bir programı vardı ki bu program görünüşte sevilen klasik parçalardan oluşuyordu ancak ölmüş olan bir ajan, bir zamanlar İmparatorluk Savaş Müzesi'ndeki bir yetkiliye, mesajların besteci seçimi ve parçaların yayın sırasına göre iletildiğini itiraf etmişti. BBC arşivlerinde bu gizemli program iz bırakmadan kayboldu.

'Jodoform' ve Polonya Hava Kuvvetleri

Açıkça tanımlayabildiğimiz tek savaş zamanı müzikli kod sistemi, Polonya hava kuvvetlerinde müzisyen olan Czeslaw Halski tarafından icat edilen bir sistem kullanılarak Polonyalılar tarafından kullanılıyordu. 'Jodoform' özünde çok basitti: haber bülteninin sonundaki müzik, Polonya'ya silah bırakma zamanı veya yeri gibi önceden düzenlenmiş bir koda göre tek bir mesaj taşıyordu. Müzik, anında tanınabilir olacak şekilde seçilmişti ve mesaj taşıyan 'yedek' melodilerden ve düşman izleme servislerini şaşırtmak için kullanılan 'örtücü' melodilerden oluşuyordu.

Her gün, Buckingham Sarayı'ndaki Polonya askeri karargahından BBC'ye farklı bir kayıt götürülüyordu. Kurye, şu an Canberra'da yaşayan Teğmen Zubrzycky idi. Bir röportajda, Bush House'daki 6 numaralı odaya her gün nasıl "işaretlenmiş" kayıtlar teslim ettiğini anlattı. Ayrıca, düzenli teslimat yapan kendisi ve diğer iki kişiye Peterkin adına bir geçiş belgesi verildiğini hatırladı; bu isim önemli olabilir.

Jodoform sistemi 1941'den itibaren gayet iyi çalıştı. Merhum Jan Nowak, 25 Temmuz 1944'te Polonya direnişi tarafından ele geçirilen bir V2 roketini almak için yapılan Vahşi Boynuz Operasyonu'nun bir parçası olarak Polonya'ya uçan bir ajandı. Polonya'ya dönüşü için kod müziğinin Chopin olması onu çok memnun etmişti.

Elizabeth Poston'ın Jodoform ile ilgisi var mıydı?

Jodoform'un teknik operasyonu, Poston'ın tarif ettiği gibi gramofon kayıtlarını kullanıyordu ama bu işte kendisi neredeydi? Polonyalılarda onun katıldığına dair bir kayıt yok. Belki de Avrupa müzik sorumlusu olarak görevi, Polonya kod müziğinin diğer yayınlarla veya tam tersiyle çakışmamasını sağlamaktı.

Jodoform kod kitabı, "Nie moga byc grane w audycjach biezacych" başlığı altında, yayınlar sırasında çalınmaması gereken müziklerin bir listesini içeriyordu. Eğer diğer ülkeler de Polonyalılara benzer bir sistem işletiyorsa, uluslararası irtibat çok önemli olurdu. Ayrıca, EMS görevinin siyasi "gaflardan" kaçınmak için Londra'ya taşındığını da biliyoruz. Örneğin, BBC'nin "Marseillaise"in iki dakikasından daha kısa bir süre çalması Fransızlar tarafından yasaklanmıştı ve Naziler tarafından yasaklanan müzikleri çalmak genel bir politikaydı.

Elizabeth Poston... BBC için casusluk mu yapıyordu?

Poston bir keresinde, "orada bir müzisyen olması gerektiği için, Dışişleri Bakanlığı'nın doğrudan emrinde çalışıyordum..." demişti. Bu parça başka bir olasılığı da akla getiriyor: EMS görevi, Poston'ın Bush House içinden Whitehall'a istihbarat sağlamasına olanak tanıyan bir kılıf olabilir. Neden BBC'yi gözetliyor?

Churchill, SOE'yi kurarak, çok çeşitli gizli faaliyetlere fiilen onay vermişti. Bu çalışmaların büyük bir kısmı İngilizlerin minimum katılımıyla gerçekleştirildi (örneğin, Polonya'ya yapılan misyonlar Polonya Altıncı Bürosu tarafından organize edildi). Kodlama sistemlerinin gelişmesiyle birlikte, BBC içindeki yabancı dil servisleri tarafından gönderilen mesajların müttefik çabalarının gerçek bir parçası olduğundan emin olmak için Whitehall'da, Bush House içinde birinin bulunması şarttı. Mesajlar müzikal ise, bir müzisyene ihtiyaç duyulacağı açıktı.

Elizabeth Poston'ın günlükleri neyi ortaya koyuyor?

Bu bilgiyi, bestecilerin isimleri, eserler, kayıt seansları, festivaller ve ulusal bayramlarla dolu Poston’un günlükleri doğrulamaktadır. Bunların arasında, her iki haftada bir Cuma günü yazılmış, sadece “Polonyalılar” kelimesinden ibaret düzenli bir not bulunmaktadır. Varşova Ayaklanması’nın doruk noktasında ise şu gizemli not yer almıştı: “Polonyalılar l.pole.radyo.sinyal?” Bu ne anlama geliyordu? Çeklere ve Danimarka’ya düzenli atıflar vardır ve 4 Kasım tarihli tek bir giriş, Belçika İstihbaratı ile bir toplantıya işaret etmektedir. O, “Peterkin” ile düzenli olarak buluşmaktadır. Norman Peterkin adında bir arkadaşı vardı, ancak bu ondan bahsediyorsa, neden “Norman” değil de, neden Polonyalı kuryelere bu kadar özel bir isim verilmiş?

Bir de Poston’un sık sık kuaföre gitmesi olayı var. Aslında saç modeli (fotoğrafta gördüğünüz gibi) oldukça sade bir kadındı ve savaş zamanı kuaföre gitmek lükstü, acaba bu randevular, Whitehall’dan gelen düzenli brifingleri gizlemek için bahane miydi? Savaş zamanında çok daha tuhaf şeyler dahi yaşanmıştı.

Bu makalenin orijinali BBC Music Magazine'de yayınlanmıştır.

(*) Elizabeth Poston (1905–1987), II. Dünya Savaşı sırası BBC'de ajan olarak çalışmış, koro müziğine kazandırdığı eserlerle tanınan İngiliz besteci, piyanist ve müzikologdur. En çok bilinen eseri, günümüzde de popülerliğini koruyan "Jesus Christ the Apple Tree" koro bestesidir.

Çeviri Cazkolik.com / 20 Mayıs 2026, Çarşamba

BU İÇERİĞİ PAYLAŞIN